De Digital Fairness Act: Europa herziet het digitale consumentenrecht

Een nieuw stukje in de Europese digitale puzzel

De Digital Fairness Act vormt het sluitstuk in het digitale wetgevingskader van de Europese Unie. De afgelopen jaren werden al zware kaders ingevoerd met de Algemene Verordening Gegevensbescherming, de Digital Services Act, de Digital Markets Act en de AI Act, terwijl ook het voorstel voor de EU Kids Act op tafel ligt. Terwijl de Digital Services Act verplichtingen oplegt aan tussenhandelaars en zeer grote platformen, regelt de Digital Fairness Act de materiële eerlijkheid van handelspraktijken van alle ondernemingen die goederen, diensten of digitale inhoud aan Europese consumenten aanbieden.

De oorsprong van het wetgevende traject ligt in de New Consumer Agenda van november 2020. Dat leidde tot de Digital Fairness Fitness Check, waarvan het eindverslag op 3 oktober 2024 werd gepubliceerd door de Commissie. Uit de evaluatie van die Richtlijn oneerlijke handelspraktijken, de Richtlijn consumentenrechten en de Richtlijn oneerlijke bedingen bleek dat de bestaande regels weliswaar relevant bleven, maar niet effectief genoeg waren om digitale manipulatie tegen te houden. De Commissie becijferde de jaarlijkse financiële schade voor consumenten door problematische online praktijken op minstens 7,9 miljard euro.

Na een openbare raadpleging in de zomer en herfst van 2025 werd het wetgevingsinitiatief opgenomen in het werkprogramma van de Commissie voor 2026. Na de geplande officiële presentatie op 11 november 2026 volgen de interinstitutionele onderhandelingen tussen het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie gedurende 2027 en 2028. De tekst bepaalt dat de verordening in werking treedt 20 dagen na publicatie in het Publicatieblad en van toepassing wordt twaalf maanden na die inwerkingtreding, waardoor een daadwerkelijke toepassing pas rond 2028 of 2029 te verwachten valt. Raadpleeg hier de officiële ontwerptekst van de Digital Fairness Act (PDF).

Geen Richtlijn meer, maar een Verordening

De meest ingrijpende beleidskeuze in het ontwerp is de vorm. Het voorstel herroept Richtlijn 2005/29 inzake oneerlijke handelspraktijken en vervangt deze door een rechtstreeks toepasselijke Europese verordening. Daarmee verdwijnt de omzetting in 27 nationale wetboeken, wat een einde moet maken aan versnipperde nationale interpretaties en het zogeheten gold-plating door lidstaten (aanvullende wetgeving door nationale overheden die verder gaat dan de EU regelgeving en daardoor een versnipperd juridisch kader binnen de EU creëert).

Tegelijk krijgt de Europese Commissie rechtstreekse onderzoeks- en handhavingsbevoegdheden bij grootschalige inbreuken die individuele landsgrenzen overschrijden. De Commissie zal bij zo’n inbreuken geldboetes kunnen opleggen tot zes procent van de wereldwijde jaaromzet van de overtreder. Voor “nationale” inbreuken ligt het plafond op vier procent van de omzet in dat land of minimaal twee miljoen euro wanneer omzetgegevens ontbreken.

Onze analyse: broodnodige opkuis of overregulering?

Als advocaat staan wij dagelijks tussen twee vuren. Enerzijds zien we hoe bepaalde spelers er constant de kantjes aflopen. Denk daarbij aan de frustratie van een proefperiode van een euro die na veertien dagen plots muteert in een stilzwijgend jaarabonnement waar je alleen telefonisch tussen twee en vier uur op een woensdagmiddag vanaf geraakt. Dat soort praktijken verziekt het vertrouwen in online handel, en dat Europa daar nu paal en perk aan stelt, vinden we hier bij Sirius Legal een bijzonder gezonde zaak.

Anderzijds maken we ons zorgen over de operationele last voor onze lokale handelaars. De Digital Fairness Act bevat immers geen algemene vrijstelling voor kmo’s of micro-ondernemingen. Als kleine webshopbouwer of lokale retailer krijg je exact dezelfde zware verplichtingen over je heen als giganten zoals Amazon of Bol. Het omvormen van een richtlijn naar een rechtstreekse verordening heeft het voordeel dat de regels in alle 27 lidstaten woord voor woord hetzelfde zijn, maar het ontneemt onze nationale wetgever ook elke mogelijkheid om pragmatische nuances aan te brengen. Bovendien trekt de EU de handhaving deels naar zich toe: bij zware inbreuken met een Europese dimensie kan de Commissie zelfstandig boetes opleggen tot maar liefst zes procent van de wereldwijde jaaromzet. Dat zijn bedragen die nog hoger oplopen dan bij zware datalekken onder de GDPR en die ondernemingen eenvoudigweg ten gronde kunnen richten.

De inhoud van de drafts: de zwarte lijst van dark patterns

De ontwerptekst introduceert in artikel 10 een algemeen verbod op “manipulatieve interface-ontwerpen die het economische gedrag van de consument wezenlijk verstoren”. 

Dit wordt aangevuld in Bijlage 1 bij de tekst met tien specifieke dark patterns die onder alle omstandigheden sowieso verboden zijn. Op die “zwarte lijst” staan onder meer:

1. het uiten van valse of niet-gekwalificeerde mededelingen over de beschikbaarheid of populariteit van goederen 
2. het aanhoudend tonen van schaarsteberichten doorheen het bestelproces 
3. het gebruik van vooraf aangevinkte standaardopties om bijkomende producten of hogere aantallen toe te voegen 
4. zogeheten confirmshaming-technieken, waarbij het weigeren van een aankoop of verlenging expliciet als een foute keuze wordt geframed
5. het wekken van de valse indruk dat er geen andere opties zijn dan de uitgelichte
6. het herhaaldelijk lastigvallen van consumenten om een reeds gemaakte keuze te herzien
7. het hanteren van dubbele ontkenningen of verwarrende taalconstructies
8. het minder prominent weergeven van prijzen en automatische verlengingsvoorwaarden
9. het sturen van valse contactnotificaties
10. het opzettelijk complexer of tijdrovender maken van weiger- of herroepingsstappen ten opzichte van het aanmeldproces.

E-commerce: abonnementen, AI agents en drip pricing

Bij overeenkomsten met een gratis proefperiode mag de overgang naar een betalend abonnement in de toekomst niet langer stilzwijgend plaatsvinden. De handelaar moet de consument tijdig op een duurzame gegevensdrager herinneren aan de einddatum en de voorwaarden van het betalende contract, en de consument moet vóór het verstrijken van de proefperiode uitdrukkelijk en actief instemmen met de voortzetting tegen betaling. Zonder die tijdige herinnering en expliciete instemming is de consument juridisch niet gebonden aan het betalende contract.

Voor langlopende contracten van 6 maanden of langer met automatische verlenging geldt een verplichte herinnering tussen 1 maand en 14 dagen voor de verlengingsdatum. Blijft die herinnering uit, dan kan de consument de overeenkomst kosteloos en zonder opzegtermijn beëindigen vanaf de verlengingsdatum tot aan de ontvangst van een alsnog verstuurde herinnering. Na een stilzwijgende verlenging voor onbepaalde duur heeft de consument te allen tijde het recht om op te zeggen met een opzegtermijn van maximaal één maand.

Webshops zullen ook een permanente en vlot toegankelijke opzegknop voor het annuleren van aankopen moeten aanbieden, zoals die in België eigenlijk al enkele maanden de facto in voege is gegaan. Hierover publiceerden we eerder al op onze blog dit artikel: Nieuwe E-commerce wetgeving: verplichte annuleringknop voor webshops. Consumenten moeten ook gegarandeerde toegang krijgen tot een menselijke contactpersoon bij de klantenservice na het sluiten van een overeenkomst, zodat geschillen niet uitsluitend achter geautomatiseerde chatbots kunnen worden weggestoken.

Ook de opkomst van AI gaat niet ongemerkt voorbij. Artikel 26 voorziet een regeling voor AI agents die namens consumenten contracten sluiten. Wie zo’n inkoopagenten aanbiedt, moet gebruikers in de toekomst vooraf laten kiezen hoe die agents zullen werken: mogen ze alle overeenkomsten goedkeuren of moeten ze specifieke criteria volgen, zoals een maximumprijs. 

Op het vlak van prijzen verbiedt het voorstel drip pricing, waarbij onvermijdelijke kosten pas in de allerlaatste stap van het bestelproces opduiken. Bij de verkoop van tickets voor concerten en evenementen met virtuele wachtrijen of dynamische prijsbepaling, moeten kopers in real time de actuele prijs zien, net als het aantal beschikbare tickets aan die prijs en het maximale bedrag dat de prijs kan bereiken. 

Influencer marketing en kwetsbare consumenten

Ook de regels voor influencer marketing worden flink aangescherpt. Influencers mogen commerciële samenwerkingen niet camoufleren, en commerciële boodschappen moeten vanaf het prille begin ondubbelzinnig aangeduid worden met heldere termen zoals advertentie of commerciële samenwerking. In België en in een aantal buurlanden kénnen we die verplichtingen al.  We schreven er al herhaaldelijk over op deze blog en bij onze vrienden en partners van de Influencer Marketing Alliance IMA.

De grote nieuwigheid hier is dat de verantwoordelijkheid niet langer stopt bij de influencer zelf: merken en reclamebureaus worden wettelijk verplicht om contractueel toe te zien op de naleving van deze regels door de makers die ze inschakelen.  Ook daarover ligt in België overigens al een wetsontwerp voor met quasi dezelfde insteek en vanuit precies de IMA hebben we de bevoegde minister er al op gewezen dat zijn initiatief dubbelop zou kunnen blijken te zijn met deze aankomende DFA…

Bescherming van minderjarigen

De bescherming van minderjarigen en kwetsbare groepen krijgt een prominente plaats in de DFA: 

• De tekst verbiedt onder andere het targeten van advertenties op basis van consumentenprofielen als de betrokken consument minderjarig is  
• Ook profiling op basis van gevoelige gegevens volgens de definitie uit de GDPR (zoals bijvoorbeeld religie, seksuele voorkeur, politieke overtuigingen, medische gegevens …) zal in vele gevallen verboden worden indien dit schade kan berokkenen 
• Dynamic pricing gericht op minderjarigen of consumenten die kwetsbaar zijn wegens leeftijd, goedgelovigheid of persoonlijke omstandigheden wordt ook verboden 
• In de gamingsector komt er een verbod op zogenaamde “pay-to-progress” en “pay-to-win” mechanismen voor minderjarigen. Ook de bijzonder misleidende en vanuit het oogpunt van gokverslaving zelfs ronduit gevaarlijke betaalde lootboxes in games worden verboden  voor minderjarigen. Volwassenen op hun beurt moeten de optie krijgen om zo’n systemen uit te schakelen. Betaalde virtuele munten moeten tenslotte standaard worden uitgeschakeld voor minderjarigen en vereisen voorafgaande ouderlijke toestemming.
• Op het gebied van “addictive design” verplicht de DFA handelaars om volwassen consumenten eenvoudige hulpmiddelen te bieden waarmee zij verslavende functionaliteiten kunnen uitschakelen. Het gaat dan bijvoorbeeld specifiek om het automatisch afspelen van content zonder vaste pauzemomenten, notificaties die niet rechtstreeks verband houden met de eigen activiteit van de gebruiker, engagement-prikkels met strafmechanismen bij inactiviteit, en interactiesystemen die interpersoonlijke relaties simuleren om gebruikers langer vast te houden, … Kortom alle kleine verborgen manipulatieve “trucjes” die social media of gaming apps en websites gebruiken om consumenten langer vast te houden op hun platform.

Wat betekent dit concreet voor jouw bedrijf?

Elke onderneming die online producten of diensten levert aan consumenten valt onder de reikwijdte van deze ontwerptekst, aangezien er geen generieke vrijstelling voor kmo’s in het voorstel is opgenomen. Ondernemingen moeten tijdig hun digitale verkoopkanalen aanpassen aan de voorgestelde standaarden voor fairness by design.

In de praktijk vereist dit een herziening van de gebruikersinterfaces van webshops en mobiele applicaties. Valse urgentietellers, ongefundeerde voorraadclaims en vooraf aangevinkte extra’s moeten uit de besteltrechter worden verwijderd. Aanbieders van SaaS-diensten, nieuwsbrieven en digitale abonnementen moeten hun facturatieprocessen technisch herinrichten zodat gratis proefperiodes automatisch aflopen tenzij de klant uitdrukkelijk kiest voor verlenging, en de online opzegknop zichtbaar integreren in de accountomgeving.

Merken en e-commercebedrijven die gebruikmaken van influencers moeten hun standaardcontracten aanpassen en toezicht inrichten op de correcte vermelding van commerciële samenwerkingen. Bedrijven die datagedreven marketing en prijsalgoritmen hanteren, moeten controleren dat systemen geen kwetsbare doelgroepen of minderjarigen selecteren voor gepersonaliseerde prijsopslagen of gerichte advertenties. Bovendien verschuift artikel 34 de bewijspositie bij betwistingen in rechte, waardoor rechtbanken en toezichthouders inzage kunnen vorderen in gegevens over het ontwerp, de werking en de gedragsimpact van commerciële algoritmen en interfaces.