Mag Ryanair het scrapen van zijn databanken contractueel beperken? (HvJ C-30/14 Ryanair Ltd v. PR Aviation BV)

web scrapingHet Europese Hof van Justitie kwam op 15 januari 2015 met een vernieuwend arrest inzake het databankenrecht. In haar arrest C-30/14 Ryanair Ltd v. PR Aviation BV oordeelt het dat contractuele beperkingen op het gebruik van een databank toegelaten zijn. Voorwaarde is wel dat de databank in kwestie niet beschermd is door het auteursrecht of het databankrecht.

Een en ander betekent dat niet enkel het scrapen van beschermde databanken verboden is, maar dat nu ook het scrapen van niet-beschermde databanken contractueel aan banden gelegd kan worden.

De feiten

PR Aviation exploiteert een website waarop consumenten vluchtgegevens van low-costluchtvaartmaatschappijen kunnen doorzoeken, prijzen kunnen vergelijken en zelfs tickets kunnen boeken. Als ‘screenscraper website’ scraped zij die gegevens langs een geautomatiseerde weg uit verschillende databanken, waaronder de website van Ryanair.

Ryanair sluit in de algemene voorwaarden van haar website het recht voor derden om de inhoud van haar website commercieel te gebruiken expliciet uit.
Zij beschuldigt PR Aviation van een inbreuk op deze algemene voorwaarden. De vraag is echter of het gebruik van de inhoud van een databank contractueel kan worden ingeperkt? Dit lijkt immers in strijd te zijn met de Databankenrichtlijn.

Het gaat om een geschil dat vanuit juridisch oogpunt erg interessant is, omdat scraping van volledige websites een steeds vaker voorkomende praktijk is en voor sommige bedrijven zelfs een businessmodel is geworden. Deze bedrijven eigenen zich op deze manier systematisch en gratis de data toe die andere bedrijven slechts met een aanzienlijke inspanning in geld of tijd hebben kunnen verzamelen en brengen bovendien commerciële schade toe aan de eigenaars van de data omdat ze bezoekers wegtrekken van de website van de eigenaar, wat voor aanzienlijke verliezen kan zorgen.

We zeggen er meteen bij dat dit arrest met enige voorzichtigheid benaderd moet worden omwille van de specifieke eigenheden van deze zaak.
We proberen alles op een rijtje te zetten.

Wat is een databank en wanneer is ze beschermd?

Elke geordend geheel van gegevens waaruit systematisch informatie opgevraagd kan worden vormt een databank. Dat betekent dat ook lijsten met vluchtgegevens op de website van een luchtvaartmaatschappij als een databank beschouwd moeten worden.

De Europese Databankrichtlijn (Richtlijn 96/9/EG) voorziet in twee soorten van rechtsbescherming voor zulke databanken:

Enerzijds is er bescherming voor databanken via het auteursrecht. De vorm, inhoud en bijvoorbeeld de keuze of de rangschikking van de data in een databank getuigen immers vaak van een eigen intellectuele schepping van de maker en het is precies dan dat het auteursrecht bescherming biedt.

Anderzijds worden databanken beschermd door een eigen databankrecht. Dit is het geval als het maken of onderhouden van een databank een substantiële (financiële) investering gevraagd heeft.

Als er geen auteursrechtelijke bescherming is en het aanleggen of onderhouden van de databank heeft ook geen aantoonbare financiële investering gevraagd, geldt voor die databank geen specifieke bescherming, maar tegelijkertijd geldt dan ook niet de verplichting voor de eigenaar van de databank om een “normaal gebruik” door derden van zijn databank mogelijk te maken.

Recht op “normaal gebruik” van databanken

Het databankrecht beschermt databanken in die zin dat het vrije gebruik ervan door derden aan banden word gelegd. Het aanleggen van de databank heeft immers een aanzienlijke investering gevergd en de wetgever wil voorkomen dat anderen zonder diezelfde investering te moeten doen dezelfde resultaten kunnen bekomen.

Dit betekent niet dat elke opvraging of hergebruik van de inhoud van een beschermde databank verboden is, natuurlijk. Data opvragen en gebruiken is precies het doel van een publiek beschikbare databank. Om die reden mag men in elk geval zonder toestemming van de maker handelingen verrichten die een “normaal gebruik” van de databank uitmaken.

Artikel 15 van de databankrichtlijn bepaalt dat elk hiermee strijdig contractueel beding nietig is. Het is de databankhouder niet toegestaan het “normaal gebruik” van zijn beschermde databank contractueel, in zijn algemene voorwaarden of anderszins, uit te sluiten.

De opvraging en/of het hergebruik van de gehele databank of het systematisch opvragen van een “in kwalitatief of kwantitatief opzicht substantieel deel van de inhoud” van databanken is echter geen “normaal gebruik” en is dan ook verboden tenzij men het voorafgaande akkoord van de eigenaar van de databank heeft bekomen.

Diezelfde beperking geldt echter zoals gezegd niet als de databank niet voldoet aan de voorwaarden voor bescherming onder de databankrichtlijn, met name de vereiste substantiële investering in het tot stand komen of het onderhoud.

Oordeel van het Hof

In eerste instantie dient vastgesteld te worden dat de Nederlandse rechters in dit dossier voordat de zaak bij het Europees Hof van Justitie terecht kwam schijnbaar enkele vreemde bokkensprongen hebben gemaakt, waardoor dit arrest met enige omzichtigheid moet gelezen worden en de inhoud ervan niet zonder meer veralgemeend kan worden.

Ryanair heeft in eerste aanleg blijkbaar niet kunnen of willen aantonen dat het tot stand brengen of onderhouden van haar database een substantiële investering heeft gevergd. Hierdoor kan Ryanair niet de bescherming inroepen van de databankrichtlijn, maar moet ze tegelijk ook niet de door deze richtlijn gegarandeerde gebruiksrechten (“normaal gebruik”) respecteren. Nochtans is het evident dat Ryanair financiële investeringen heeft moeten doen in zijn website en dat op zich moet volstaan om van een substantiële investering te spreken.

Bovendien waren de eerste rechters schijnbaar van oordeel dat het systematisch scrapen van de website van Ryanair een vorm van “normaal gebruik” uitmaakte, wat op zich verbazing wekt en enkel kan begrepen worden vanuit de zeer specifieke invalshoek van het Nederlandse auteursrecht, dat in dit dossier samen met het databankrecht de basis van de vordering vormde. Het is weinig waarschijnlijk dat eenzelfde beoordeling in België op basis van de regels vervat in de Databankwet eenzelfde resultaat zou opleveren. Het systematisch opvragen van grote delen van een database is immers verboden, zoals hoger al werd uitgelegd.

Hoe dan ook, in het besproken arrest leidt het Hof van Justitie uit de structuur van de Databankenrichtlijn af dat de Databankenrichtlijn geen toepassing vindt wanneer er noch sprake is van auteursrechtelijke bescherming, noch sprake is van een substantiële investering in de databank.

Dit betekent dus dat het gegarandeerde recht voor gebruikers op “normaal gebruik” zonder de toestemming van de maker niet geldt voor databanken die niet onder de richtlijn vallen en dat Ryanair wel degelijk het gebruik van haar databank in haar algemene voorwaarden mocht beperken.

Conclusie en nuance

Deze uitspraak betekent ons inziens een aderlating voor bedrijven als PR Aviation die van het scrapen van andere websites langs geautomatiseerde weg hun businessmodel maken.

Wat het arrest niet expliciet zegt, maar wat ons inziens wel nog steeds zo blijft, is dat scrapers niet het geheel van een database mogen opvragen of systematisch substantiële delen ervan mogen opvragen. De Databankenrichtlijn en –wet verzetten zich hiertegen omdat zulke opvragingen geen “normaal gebruik uitmaken (opnieuw dient hier de kanttekening geplaatst te worden dat het onderliggende vonnis van de eerste rechter o.i. niet veralgemeend kan worden omwille van de specifieke omstandigheden van de zaak).

Wat zich daar vandaag aan toevoegt is dat, zelfs als een database niet onder de bescherming van de databankrichtlijn valt, het systematisch opvragen van data toch nog steeds verboden kan worden door een contractueel verbod in de gebruiksvoorwaarden van de website. Daarbij stelt zich echter de vraag in welke mate een scraper die voorwaarden kent en aanvaardt. In tegenstelling tot een menselijke bezoeker aan de website zal hij immers geen tickbox te zien krijgen die hij moet aankruisen om de voorwaarden te aanvaarden.

Een en ander betekent o.i. dat scrapers nog meer dan voorheen aan banden gelegd kunnen worden, nu bevestigd wordt dat partijen als Ryanair het gebruiksrecht van hun onbeschermde databank toch kunnen beperken als zij daar een belang bij zouden hebben. Ryanair heeft overigens wel degelijk zo een belang: als haar tickets enkel via haar eigen website besteld kunnen worden, kan zij via haar website ook extra betaalde diensten slijten aan de consument die ze niet kan aanbieden via de websites van derden.

Vragen over databankrecht?


Voor meer info contacteer